- KILKA ZDAŃ WYJAŚNIENIA
W samolocie „centrum dowodzenia”, najważniejszym miejscem pracy pilotów samolotu jest specjalna kabina zwana „KOKPIT”.
Mając świadomość rangi – znaczenia dobrze skoordynowanego zestawu wyposażenia – osprzętu techniczno-nawigacyjnego i kwalifikacji pilota/ów dla skutecznych i bezpiecznych operacji lotniczych, naszej izbie lokalnej historii lotniczej nadaliśmy nazwę „KOKPIT…”.
W naszym KOKPICIE chcemy gromadzić historyczne informacje związane z lotniskiem Kętrzyn Wilamowo, początkami lotniczych wydarzeń na terenie Warmii i Mazur oraz go udostępniać, szczególnie dla młodzieży szkolnej, ale i dla wszystkich zainteresowanych lotniczą przeszłością.
Lotnisko Kętrzyn Wilamowo (dawniej pod nazwami Waischnuren i Rastenburg), jest obiektem wyjątkowo historycznym i położonym w rejonie o szczególnych walorach historycznych lotniczo – militarnych. Dla zaprezentowania zainteresowanym historią w niniejszym opracowaniu zaprezentujemy już znany nam RYS HISTORYCZNY (I) oparty na sprawdzonych faktach, pozyskane ZDJĘCIA i MATERIAŁY ILUSTRUJĄCE HISTORIĘ (II) oraz HISTORYCZNE PUBLIKACJE o naszym lotnisku.
2. RYS HISTORYCZNY - LOTNICZE POCZĄTKI
1910 r. – w 7 lat po pierwszym locie Braci Wright (1903) – w firmie Friedricha Festa z Reszla wyprodukowano samolot projektu inżyniera Bloessa z Kętrzyna. Maszyna była jednopłatowcem z silnikiem o mocy 50 KM. Samolot miał 10 m długości i 14 m szerokości i ważył 450 kg.
1929 r. – nad terenami dzisiejszego lotniska Kętrzyn Wilamowo przeleciał ogromny sterowiec LZ 127 Graf Zeppelin. Prawdopodobnie podczas swojej podróży dookoła świata, która rozpoczęła się 7 sierpnia w Lakehurst i trwała miesiąc.
1929-1935 r. – Komunikację lotniczą Rzeszy z Prusami Wschodnimi – z Krainą Wielkich Jezior Mazurskich – utrzymywano z wykorzystaniem wodnosamolotu. Wodnosamolot Dornier Do X kursując do Giżycka zabierał do 100 osób, dysponując miejscami na 2 pokładach (na wyższym dla VIP, a na dolnym turystyczne).
Samolot „DO X” był handlowym statkiem powietrznym. Został zaprojektowany po pierwszej wojnie światowej w niemieckiej Dornier- Werke i zbudowany w roku 1929. W swoim czasie był zdecydowanie największym samolotem na świecie. Został wycofany z eksploatacji w 1935 r. Dalsze jego używanie było nieopłacalne w wyniku różnych problemów związanych z bezpieczeństwem.
Zamieszczone zdjęcie zostało wykonane przez mieszkańca Kętrzyna (Rastenburga) podczas lądowania na jeziorze Niegocin w Giżycku (Lotzen). Zainteresowani większą ilością szczegółów i informacji o tym ciekawym samolocie zapraszamy na:
http://forum.mazury.info.pl/viewtopic.php?t=1271
1929-1935 r. – W Rastenburgu (Kętrzyn) bardzo aktywnie funkcjonuje klub lotniczy i modelarski. Budują różne modele latające i organizują zawody modelarskie.
1935 r. – powstało lotnisko sportowe Weischnuren (obecnie Wajsznory) a po wojnie nazwane od nieistniejącego już majątku Wilhelmsdorf (obecnie Wilamowo), Kętrzyn Wilamowo.
1940 r. – lipiec podjęto decyzje o budowie tajnej kwatery Hitlera nazywanej „Wilczy Szaniec”. Stanowiła ona 200 budynków: schrony, baraki, elektrownie, dworzec kolejowy i najważniejsze – lotnisko.
1941 r. – grudzień oddano po przedłużeniu do użytku pas startowy. Był on przystosowany do obsługi samolotów (w wersji pasażerskiej) Ju-52 i czteromotorowych Focke-Wulf 200 Fw Condor.
1942 r. – w dniu 8 lutego zaraz po starcie z lotniska rozbił (zdetonował się) się samolot z Fritzem Todtem ministrem przemysłu zbrojeniowego III Rzeszy.
1944 r. – w dniu 20 lipca po nieudanym zamachu na Hitlera, z lotniska odleciał do Berlina samolotem typu „He 111” Claus von Stauffenberg oficer niemiecki, szef sztabu armii rezerwowej.
1944 r. – już po 20 listopada trwała ewakuacja supertajnej kwatery Hitlera – Wilczego Szańca oraz przygotowania do jej likwidacji.
1945 r. – od 24 stycznia w gierłowskim lesie nastąpiły potężne eksplozje. To saperzy armii niemieckiej likwidowali “Wolfsschanze”.
Od 1945 opustoszałe lotnisko wykorzystywała Armia Czerwona, następnie przygotowano je do niektórych zadań/celów lotnictwa Wojska Polskiego.
1954 – 6 października o godzinie 13.00 z Lotniska Wilamowo wystartował samolot z więźniem stanu Stefanem Kardynałem Wyszyńskim, któremu asystowali oficerowie Służby Bezpieczeństwa. Internowanego Prymasa Polski przewożono z dotychczasowego miejsca uwięzienia w Stoczku Klasztornym do kolejnego miejsca odosobnienia, do Prudnika w województwie opolskim.
1973 – 11 czerwca zostaje utworzony Aeroklub Kętrzyński, jako terenowa jednostka organizacyjna Aeroklubu Polskiego.
1976 – wiosną zagospodarowanie kętrzyńskiego lotniska przez instytutową bazę „AGROLOT” miało na celu, w pierwszej kolejności, odtworzenie przeniesionego z Gryźlin poligonu służącego realizacji szerokiego programu badań agrolotniczych. Ważnym partnerem IL w tej pracy stała się WSR (AR) z Olsztyna. Do tego podstawowego zadania badawczego doszło zadanie wtórne – prowadzenie na lotnisku akcji szkolenia pilotów rolniczych, samolotowych i śmigłowcowych.
W latach 1976-78, na kętrzyńskim poligonie przebadany został cały wachlarz produkowanego w kraju latającego sprzętu agrolotniczego i jego wyposażeń (aparatury): samoloty An-2, PZL-106, Kruk, M-18 Dromader, M-15 Belphegor i śmigłowiec Mi-2. Obiektem badań były również dostępne wzorce zagraniczne: amerykański samolot Trush Commander i czechosłowacki Čmelak.
Działalnością kętrzyńskiego poligonu agrolotniczego bardzo interesowali się reprezentanci ZSRR, będącego w owym czasie głównym odbiorcą produkowanego w Polsce sprzętu agrolotniczego, oraz… Amerykanie, przedstawiciele kraju, gdzie agrolotnictwo było i jest rozwinięte najbardziej. Ci ostatni, wracając z odbytego w 1975 roku w Moskwie Międzynarodowego Kongresu Agrolotnictwa, odwiedzili Kętrzyn, gdzie urządzono dla nich ładny pokaz polskiego sprzętu agrolotniczego (ta demonstracja w powietrzu była chyba mimowolną zapowiedzią przyszłych mazurskich AirShow). Największe wrażenie zrobił na Amerykanach odrzutowy „rolnik” M-15 Belphegor. Raport z wizyty ukazał się wydawanym w Las Vegas magazynie WAA – World of Agricultural Aviation.
1976 r. – w Karolewie w Technikum Mechanizacji Rolnictwa powstała klasa o specjalizacji agrolotniczej. W procesie edukacji uczniowie korzystali z Ośrodka Doświadczalnego Instytutu Lotnictwa „Agrolot”.
1978 r. – zakończono prowadzone przez Instytut Lotnictwa badania w locie sprzętu agro na terenie lotniska kętrzyńskiego. IL zakończył wtedy w Kętrzynie program prac nad sprzętem agrolotniczym, ale przez następnych kilka lat kontynuowana była tam zapoczątkowana przez Instytut akcja szkolenia pilotów rolniczych. Miała ona od początku charakter nowatorski, a nawet eksperymentalny, gdyż szkolonymi do zawodu pilotów agro byli nie tylko studenci akademii olsztyńskiej, ale i bardzo młodzi chłopcy z miejscowego Technikum Mechanizacji Rolnictwa w Karolewie.
1983 r. – rozwiązanie przez Aeroklub Polski Aeroklubu Kętrzyńskiego ze względu na zanik działalności aeroklubowej i aktywności członków oraz brak zainteresowania władz lokalnych. Lotnisko ulega systematycznej degradacji i znika z mapy lotniczej Polski.
1998 r. – w wyniku przetargu lotnisko zostało zakupione przez osoby prywatne i podjęto działania dla przywrócenia znaczenia lotniska Kętrzyn Wilamowo ponownie w służbie Genaral Aviation i lotnictwa sportowo- rekreacyjnego.
1998 – 4 września – spotkanie założycieli Aeroklubu Krainy Jezior, podjęcie istotnych uchwał, uchwalenie Statutu oraz wybór władz Aeroklubu.
1998 – 18 września – pozytywne rozpatrzenie przez Aeroklub Polski wniosku o reaktywowanie Aeroklubu Kętrzyńskiego, funkcjonującego od tego momentu pod zmienioną nazwą – AEROKLUB KRAINY JEZIOR.
1999 r. – 28-29 sierpnia – Festyn Lotniczy Kętrzyn – pierwsza z cyklu imprez lotniczych, popularyzujących lotnictwo. Początek ery ogromnej aktywności i intensywnej reaktywacji lotniska Kętrzyn Wilamowo. Domeną działalności Aeroklubu Krainy Jezior jako zarządzającego lotniskiem, stały się rajdy lotnicze, zloty, festyny i AirShow.
2000 r. – 12-13 sierpnia – kolejna (już druga) duża impreza lotnicza pod nazwą FESTYN LOTNICZY MAZURY wyłącznie kontynuowana na lotnisku.
2001 r. – 6 października – w rocznicę do 6.10.1954, odsłonięcie Obeliska dedykowanego dla STEFANA KARDYNAŁA WYSZYŃSKIEGO i zrealizowano pierwszą uroczystość pn. DZIEŃ PAMIĘCI STEFANA KARDYNAŁA WYSZYŃSKIEGO – kontynuowana do chwili obecnej.
W ten sposób zapoczątkowano tworzenie – upamiętnianie na lotnisku Kętrzyn Wilamowo wybitnych osób i wydarzeń w formie PLENEROWEJ GALERII PAMIĘCI.
2005 r. – … 8 października – w ramach Uroczystości pn. DZIEŃ PAMIĘCI STEFANA KARDYNAŁA WYSZYŃSKIEGO, odsłonięto obelisk dedykowany dla Ojca Św. Jana Pawła II jako największego pielgrzyma lotniczego świata.
2007 r. – czerwiec – Aeroklub Krainy Jezior organizatorem, na lotnisku Kętrzyn Wilamowo MISTROSTW POLSKI W AKROBACJI SZYBOWCOWEJ I SAMOLOTOWEJ.
2008 r. – W dniach od 31 lipca do 3 sierpnia lotnisko Wilamowo stało się miejscem największej międzynarodowej imprezy lotniczej. Nigdy jeszcze tyle Antków (AN-2) nie uczestniczyło w Europejskich Zlotach. Został pobity absolutny rekord, bo przybyły 32 AN-y i ponad 50 innych samolotów, a największe wrażenie robiła dostojna i przykuwająca uwagę wszystkich – Dakota DC-3 ze Szwecji. Finałem Zlotu AN-ów w dniach 2 i 3 sierpnia był Festyn Lotniczy Mazury 2008 – organizowany po raz 10-ty, a więc Jubileuszowy. Wspaniałe pokazy lotnicze z udziałem wojskowego zespołu Biało – Czerwone ISKRY były wielką atrakcją dla mieszkańców regionu i licznych turystów.
2010 – 7 maja – postawiono i uroczyście odsłonięto obelisk dla upamiętnienia Ofiar Katastrofy pod Smoleńskiem. Przy tym obelisku, w każdą rocznicę katastrofy, w dniu 10 kwietnia organizowana jest pond regionalna uroczystość pn. APEL PAMIĘCI … OFIAROM KATASTROFY POD SMOLEŃSKIEM. Obelisk jest pierwszym w Polsce i jedynym postawionym na lotnisku.
2010 – 7-8 sierpnia – mazurskie pokazy w nowej formie. Nastąpiła zmiana nazwy z Festynu Lotniczego Mazury na Mazury AirShow, z głównymi pokazami w Giżycku, nad jeziorem Niegocin, ale również i nad lotniskiem Wilamowo. Pierwsza edycja mazurskich pokazów w nowej formie.
2011-2012 r. – podczas Mazury AirShow 2011 i 2012 gościem pokazów i lotniska Kętrzyn Wilamowo był S-38 Sikorsky (zwany Latający Jacht Odkrywców), stanowiąc wielką atrakcję i to z wyraźnym akcentem historii z początków lotnictwa światowego.
Sikorsky S-38 to amerykański dwusilnikowy, dziesięciomiejscowy samolot – amfibią. Była to pierwsza, szeroko produkowana amfibia latająca Sikorsky, służąca z powodzeniem dla linii lotniczych Pan American Airways i armii Stanów Zjednoczonych.
Samolot S-38 został opracowany w oparciu o doświadczenia z Sikorsky S-34 i S-36. Model samolotu dwusilnikowego S-38 po raz pierwszy wykonał lot w dniu 28 maju 1928 r.
W okresie przed II Wojną Światową intensywnie wykorzystywany do robienia dokumentacji – map Afryki.
2018 r. –3 sierpnia, w przeddzień Jubileuszowej (dwudziestej) edycji mazurskich pokazów lotniczych pn. „Mazury AirShow 2018” odbyła się uroczystość odsłonięcia obeliska dedykowanego TWÓRCOM I ANIMATOROM LOTNICTWA POLSKIEGO W 100-LECIE NIEPODLEGŁOŚCI POLSKI.
W czasie tej szczególnej uroczystości zostały również wręczone statuetki OSOBOWOŚCI 100-LECIA LOTNICTWA POLSKIEGO. Wyróżnieni zostali: gen. bryg. pil. Mirosław Hermaszewski (kosmonauta), Krzysztof Radwan (Dyrektor MLP), inst. pil. Zygmunt Mazan (b. Dyrektor DL w ULC) oraz Siły Powietrzne RP.
W dniach 4-5.08. zrealizowano Jubileuszową edycję mazurskich pokazów lotniczych pn. Mazury AirShow 2018, z imponującym udziałem 14 wodnosamolotów, w tym Consolidated PBY Catalina – amerykańska patrolowa łódź latająca – samolot-amfibia zbudowany w 1935 w amerykańskiej wytwórni lotniczej Consolidated Aircraft Corporation.
Ten typ samolotów odegrał znaczącą rolę w rozpoznaniu lokalizacji floty Japońskiej podczas słynnej Bitwy pod Midway.
2022 r. – W dniu 24 września odbyła się uroczystość odsłonięcia jeszcze 2 kolejnych obelisków w PLENEROWEJ GALERII PAMIĘCI lotniska Kętrzyn Wilamowo.
Jeden dla upamiętnienia AGROLOTNICTWA, a drugi PILOTOM DOŚWIADCZALNYM.
Agrolotnictwo Polskie było pewnym fenomenem na skalę Światową, dające do budżetu Państwa wielkie wpływy dewizowe. Upamiętnienie tego osiągnięcia gospodarczego jest zrealizowane z inicjatywy pilotów środowiska Agrolotniczego.
Obelisk dedykowany PILOTOM DOŚWIADCZALNYM, którzy mieli bardzo istotny personalny wkład z narażeniem własnego życia w bezpieczeństwo oraz postęp w przemyśle lotniczym, został przygotowany z inicjatywy Klubu Pilotów Doświadczalnych.
3. ZDJĘCIA I MATERIAŁY ILUSTRUJĄCE HISTORIĘ
4. HISTORYCZNE PUBLIKACJE
UWAGI KOŃCOWE
Zadaniem niniejszej notatki jest symboliczne zasygnalizowanie zamierzeń społecznego stowarzyszenia (jakim jest Aeroklub Krainy Jezior) w zakresie m.in. poszukiwań i tworzenia historycznego zbioru informacji, zdjęć, kopii dokumentów, wykonywania makiet, plansz i ew. gromadzenia znalezisk na lotnisku oraz elementów sprzętu i wyposażenia lotniczego.
„KOKPIT” to ważny projekt realizowany przez Aeroklub Krainy Jezior w dziedzinie zbierania – gromadzenia informacji historycznej o lotnisku Kętrzyn Wilamowo od 1910 roku i edukacyjnego popularyzowania wiedzy o przeszłości oraz powojennej funkcji lotniczej.
Opracowanie notatki:
Stanisław Tołwiński
11 czerwiec 2025
